Laptop

Een geheel digitale gezondheidszorg post-corona: de toekomst of utopie?

Ellen Kempers
Consultant
Sanne Vorstermans
Managing Consultant
Loes van der Laan
Junior Consultant

De wereld om ons heen is in sneltreinvaart veranderd door de uitbraak van het coronavirus. In de zorgsector is deze verandering erg zichtbaar. Door de volledige focus op corona gerelateerde zorg kwam de reguliere cliëntenzorg bijna helemaal tot stilstand. Veel ziekenhuisafdelingen lagen vol met cliënten, besmet met het coronavirus. Andere afdelingen waren juist leeg, om zorgverleners in te kunnen zetten op andere plekken. Deze veranderingen in combinatie met de restricties die het coronavirus met zich meebrengt zorgt ervoor dat de ziekenhuiszorg op zoek is naar manieren om (kwalitatief goede) zorg te blijven leveren.

Niet alleen de ziekenhuiszorg is geraakt door het coronavirus. De rest van de zorgsector waaronder de verpleging, verzorging en thuiszorg (VVT), geestelijke gezondheidszorg (GGZ) en jeugdzorg, worden geraakt door de restricties die het coronavirus met zich meebrengt. Om ondanks deze restricties toch de nodige zorg te blijven bieden, worden de oplossingen voornamelijk in digitalisering en eHealth gezocht. Waar men voorheen vele drempels zag, heeft de gezondheidszorg digitalisering van cliëntenzorg uit noodzaak razendsnel omarmd. De zorg zit in een digitale versnelling. Hoe zorgen we ervoor dat we deze versnelling vasthouden, ook als de restricties als gevolg van de coronacrisis voorbij zijn? Hoe ver is het mogelijk de gezondheidszorg te digitaliseren? Is totale digitale zorg een mogelijkheid? Een waarschijnlijkheid? Of een utopie?

In deze vierdelige serie zoomen we in op de digitale mogelijkheden in de zorgsector kijkend naar; (1) de ziekenhuiszorg, (2) VVT, (3) GGZ en (4) jeugdzorg.

Hoe ziet digitale zorg voor de GGZ er in de toekomst uit? 

Onder druk wordt alles vloeibaar. Er is een digitale inhaalslag gemaakt in de GGZ. Reguliere face-to-face behandelingen worden via beeldbellen voortgezet en ondersteund door e-health modules en andere digitale hulpmiddelen. Bruno Bruins, tot voor kort Minister voor Medische Zorg & Sport,  gaf aan dat: “Digitaal het nieuwe normaal moet worden”.1 De vraag is echter hoe ver we hierin kunnen gaan. Hoeveel zorg is er te digitaliseren? Is een volledig digitale GGZ wellicht de toekomst?

Binnen de GGZ zijn er al verschillende onderzoeken uitgevoerd naar de noodzaak van digitalisering en is er ook al veel geschreven over dit onderwerp. Digitalisering kan positief bijdragen aan de behandeling van bepaalde cliëntgroepen: cliënten onderhouden meer en intensiever contact met hun behandelaar, de behandelresultaten zijn beter en het behandeltraject is korter. Daar staat echter tegenover dat er ook groepen zijn die moeilijk of zelfs niet bereikt kunnen worden. Voor hen betekent een periode van digitale zorg geen verbetering of mogelijk zelfs achteruitgang van hun gezondheidsstatus. Daarom moet specifiek gekeken worden welke doelgroepen kunnen worden bereikt en wat de ervaringen zijn binnen deze doelgroepen.

Digitalisering kan naast bovenstaande effecten ook bijdragen aan een oplossing voor een aantal langlopende knelpunten in de GGZ, zoals lange wachtlijsten, personeelstekorten en problematiek in de ketensamenwerking2. Nieuwe online behandelmanieren, zoals iPractice (een behandelplatform waar online en fysieke behandeling gecombineerd aangeboden wordt), kunnen tot 40% meer behandelcapaciteit bieden en daarmee bijdragen aan een hogere productiviteit en efficiëntie, waardoor wachtlijsten verkort kunnen worden en personeelstekorten deels opgevangen kunnen worden3. Organisaties ontwikkelen een visie op het digitale werken waarbij  ‘Digitaal als het kan, fysiek als het moet’ als steeds vaker als uitgangspunt wordt gehanteerd en leidend kan zijn voor de nabije toekomst.

Digitalisering pre-corona

Voordat we in Nederland met het coronavirus te maken hadden, stond de digitalisering in de GGZ zeker niet meer in de kinderschoenen. Er waren al veel online behandelmogelijkheden en ontwikkelingen gaande op het gebied van e-mental health (het bieden van psychologische hulp online)4, zoals een zelfhulpcursus van 113online5 of Kopopschouders die online opvoedondersteuning biedt aan ouders met stress, psychologische problemen of verslavingsproblemen6. In 2017 beaamde het ING Economisch bureau7 dat er een transformatie gaande was richting digitalisering en dat hierbinnen 3 triggers te identificeren zijn:

  1. De eis van hogere effectiviteit tegen lagere kosten
  2. De emancipatie van de klant
  3. De toenemende digitalisering van de samenleving

De GGZ heeft afgelopen periode een transformatie doorgemaakt die zich heeft gericht op meer samenhang in de keten. Deze samenhang heeft als doel om samenwerking te intensiveren en communicatie te verbeteren. Daarnaast moesten veel instellingen ingrijpend afschalen in bijvoorbeeld het aantal bedden en personeel. Ook anno 2020 wordt er in de GGZ nog steeds hard gewerkt aan lagere kosten per cliënt en hogere behandeleffectiviteit. Dit alles heeft er mede toe geleid dat er in de GGZ thans mooie digitale stappen zijn gezet. Er wordt steeds minder op papier gewerkt en vragenlijsten zijn steeds meer gedigitaliseerd, maar echt digitaal behandelen werd nog maar mondjesmaat toegepast. Waar digitalisering in de gehele samenleving een prominente plek heeft ingenomen, ontbrak – ondanks alle mooie initiatieven en mogelijkheden – in de zorg een directe aanleiding om dit op grote schaal door te zetten.

Invloed van het coronavirus op digitalisering GGZ

De komst van het coronavirus heeft een grote impact gehad op de GGZ en op de digitalisering. De coronacrisis heeft de GGZ als het ware gedwongen tot grootschalige toepassing van e-mental health en online therapie. Beeldbellen wordt veelvuldig toegepast en het zorgpersoneel is zich massaal gaan bijscholen in digitale mogelijkheden. Ondanks de kanttekeningen zijn online behandelen en consulten via beeldbellen een groot deel van de nieuwe normaal in de GGZ geworden. Online therapie kan effectiever zijn, onder andere doordat de cliënt zich in zijn of haar thuissituatie bevindt, de behandelingen laagdrempeliger zijn en cliënten daardoor ook opener worden Daarnaast ziet de behandelaar veel meer van de cliënt, dit kan zelfs bijdrage aan een betere diagnose. In onderstaande afbeelding van het digitale Zorgkompas zijn de voordelen van e-mental health op een rij gezet7.

Figuur 1: De voordelen van ‘e-Mental health’7

Er is echter ook een keerzijde. Online behandelingen worden bijvoorbeeld als intensiever ervaren door zowel de behandelaar als de cliënt. Daarnaast is het niet voor iedere cliënt een uitkomst. De toegankelijkheid van het web is niet altijd goed genoeg: het komt voor dat cliënten niet over toegang tot internet beschikken of er is gebrek aan een bijvoorbeeld een webcam of smartphone. Daarnaast wordt er door psychologen verschillend gedacht over beeldbellen in plaats van face-to-face behandelen. Aan de ene kant zijn er psychologen die nog steeds sterk in de kracht van persoonlijk contact op de behandeleffectiviteit vertrouwen, en aan de andere kant staat een groeiende groep psychologen die steeds meer overtuigd raken van de effectiviteit en kwaliteit van een digitaal behandeltraject en dit ook na de corona in toenemende mate willen blijven toepassen8,9.  Ook voor de behandelaar levert het een stuk flexibiliteit op, zij hoeven niet altijd naar de vestiging om hun werk te kunnen doen en hun cliënten te blijven zien. Dit betekent ook iets voor de bezetting en daarmee mogelijkheden voor het reduceren van ruimtes en vestigingen.

Voor behandelingen in de GGZ zijn inmiddels digitale oplossingen gevonden die ook voor de gehele sector effectief kunnen zijn. Een digitale behandeling maakt betere zorg tegen lagere kosten mogelijk. Digitale behandelingen bieden mogelijkheden om niet alleen het huidige aanbod te vervangen maar te verbeteren en verrijken voor zowel cliënt als behandelaar. Het combineren van digitale behandeling en face-to-face behandelingen (blended care) levert een hogere kwaliteit, productiviteit, en kostenbesparing op7. Dit geldt niet alleen voor individuele behandelingen, maar zeker ook voor groepsbehandelingen. Groepsbehandelingen kunnen sneller gevuld worden, waardoor ze frequenter aangeboden kunnen worden. Daarnaast is digitalisering een voorwaarde voor ‘big data’-analyse, die nodig is om complete beeldvorming met aanvulling van medische gegevens te kunnen gebruiken voor vroege diagnostisering of betere preventie. Kortom: digitalisering kan een essentiële bijdrage leveren aan de toekomstbestendigheid en duurzaamheid van de GGZ.

Door het coronavirus wordt er meer dan ooit gebruik gemaakt van beeldbellen en digitale (triage) zorgtoepassingen10. Er zijn heel veel digitale initiatieven gestart om de cliënten, maar ook zorgprofessionals in de GGZ niet in de kou te laten staan. Een bewezen voorbeeld van optimalisatie van digitale zorg in Nederland is iPractice. iPractice is een platform voor het ontwikkelen van psychisch welzijn. Gebruikers kunnen direct aan de slag met online programma’s en krijgen coaching. Mocht er ruimte nodig zijn voor fysiek contact, dan wordt dat ook geboden. Op deze manier wordt er een wendbare, effectieve en optimale vorm geboden van geestelijke gezondheidszorg11.

Bij GGZ Centraal is het gebruik van de eHealthapplicatie Karify enorm toegenomen, zegt GZ-psycholoog Renske van Leeuwen. Zij vertelt: ‘Vorig jaar is Karify in gebruik genomen, maar de toegevoegde waarde van bijvoorbeeld beeldbellen in plaats van een fysieke behandeling herkenden we nog niet als zodanig. Nu we door de coronacrisis beeldbellen wel moesten gebruiken, merk ik dat het heel prettig werkt in veel gevallen. Zo maakt één van mijn cliënten met een angststoornis bij autisme juist nu enorme stappen, omdat we tijdens de behandeling meer kunnen focussen op de inhoud, in plaats van op de randvoorwaarden zoals vervoer naar onze locatie. Maar ik heb ook jongeren waarbij het contact nu juist verwaterd, omdat ze bijvoorbeeld te veel afleiding hebben thuis. Dan merk ik dat we de grip verliezen en dat zij juist niet profiteren van een digitale behandeling. Maar als ik de balans opmaak heb ik nu sterk het gevoel dat ons instrumentarium is uitgebreid. We zijn nog beter in staat om cliënten een behandeling op maat te bieden die bij hun diagnose, mogelijkheden en wensen past. Ik ben blij dat we deze meerwaarde hebben kunnen ontdekken.’

Gehele digitalisering van de geestelijke gezondheidszorg – de toekomst of utopie?

Het coronavirus heeft zich tot op heden als een katalysator bewezen voor omarming en toepassing van digitale mogelijkheden in de GGZ. Nu we ons in deze stroomversnelling begeven, is het essentieel om het momentum te behouden, mede om de GGZ toekomstbestendig te maken. Het stap voor stap digitaliseren van de geestelijke gezondheidszorg is dan ook de toekomst en geen utopie.

Zouden we nog een stap verder kunnen gaan? Zou volledig digitale GGZ mogelijk zijn? Is een GGZ instelling waar alleen nog maar die cliënten komen waar in de behandeling via de digitale weg niet volstaat de toekomst of is dat toch echt onmogelijk? Kunnen we processen zo inrichten dat deze cliënten nog maar minimaal fysiek bij de organisatie of instelling aanwezig hoeven te zijn en nazorg en controles via beeldbellen en telemonitoring worden gedaan?

Vanuit ons perspectief is een volledig gedigitaliseerde GGZ een verre stip aan de horizon. Voor het grootste gedeelte van de cliënten zal een online therapie soelaas bieden. Echter betwijfelen we of we richting een volledig online GGZ systeem moeten willen. Op momenten dat je een psychische behandeling nodig hebt, is het niet in de laatste plaats heel belangrijk om elkaar in de ogen te kunnen kijken. Een volledig digitale GGZ vinden wij daarom nog een stap te ver. De ondervonden voordelen van intensievere digitalisering, zoals verbetering van behandeleffectiviteit, efficiëntie of het leveren van maatwerk voor de cliënt, maakt dat de tijd rijp is voor toepassing van blended care. In samenspraak met de zorgprofessionals moeten we bepalen waar de grens van digitale GGZ op dit moment ligt. Mettertijd kan het zijn dat er op deze manier steeds uitgebreider digitale toepassingen zullen worden gebruikt voor meer diverse cliëntengroepen in de GGZ.

Conclusie

Dat de gehele geestelijke gezondheidszorg via de digitale weg snel doorgang zal vinden, is niet erg waarschijnlijk, maar de wil en de noodzaak om de digitale versnelling te behouden zijn zeker aanwezig. Het instrumentarium van de behandelaren is uitgebreid en dat daarmee meer maatwerk voor de cliënt geleverd kan worden. Zorgprofessionals en cliënten zullen steeds meer gaan wennen aan de digitale zorgverlening en zo zal het digitale aandeel in de GGZ toenemen.  Na de coronacrisis zal zorgvuldig een balans opgemaakt moeten worden voor welke cliënten en welke diagnoses de digitale behandeling uitgebouwd kan worden. Daarnaast zal er ook de nodige aandacht gegeven moeten worden aan de draagkracht die nodig is om deze digitale transitie tot een blijvend succes te maken.

Hoe kijkt u naar de toekomst van de digitale geestelijke gezondheidszorg? Welke uitdagingen om te digitaliseren ondervindt u? Wij denken graag met u mee over het vasthouden en borgen van de ingezette digitale versnelling!

Referenties

  1. https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2020/02/11/minister-bruno-bruins-€75-miljoen-voor-ziekenhuizen-om-medische-gegevens-digitaal-aan-patient-beschikbaar-te-stellen
  2. IGJ+factsheet+Bevindingen+Toezichtronde+ggz+wachttijden-3e%20(1).pdf
  3. https://www.icthealth.nl/nieuws/online-ggz-biedt-40-procent-meer-behandelcapaciteit/
  4. http://www.ggznieuws.nl/deze-acht-e-mental-health-programmas-krijgen-kwaliteitsstempel/
  5. https://www.113.nl/ik-denk-aan-zelfmoord/zelfhulp
  6. https://www.kopopouders.nl/site/
  7. https://www.str8.nl/digitalisering-in-de-ggz/pdf/Digitalisering-in-de-GGZ.pdf
  8. https://www.icthealth.nl/nieuws/online-hulp-niet-voor-alle-ggz-patienten-geschikt/
  9. https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/therapie-via-het-beeldscherm-werkt-dat-wel~b22769804/
  10. https://www.ggznederland.nl/themas/coronavirus
  11. https://ipractice.nl/gz-psycholoog/?gclid=Cj0KCQjwn7j2BRDrARIsAHJkxmzn8EB6k6KQQ9RY8OI0NO0oQablBxAWCZaLntuRtmES0zRvhh-nqsMaAqOzEALw_wcB

 

Anderen lazen ook

Cookie toestemming
We gebruiken cookies op onze website. Door verder te gaan op deze site accepteert u automatisch deze essentiële en analytische cookies.